Nét đẹp trong phong tục, tập quán đón Tết của người Việt

Nét đẹp trong phong tục, tập quán đón Tết của người Việt

Nhân dịp Tết Mậu Tuất 2018, Men&Life đã có cuộc gặp gỡ và trò chuyện với nhà Sử học và Văn hóa học - Tiến sĩ Nguyễn Khắc Thuần về phong tục tập quán đón Tết của tổ tiên ta.

Từ góc nhìn của một nhà Sử học và Văn hóa học, ông nghĩ gì về tập tục tổ chức ăn Tết của dân tộc ta? Và theo Tiến sĩ, thế nào là vui Tết có văn hóa?

Mùa Đông trôi qua, khí lạnh dần dần trôi qua và mùa Xuân tới, bầu khí ấm áp cũng dần dần lan tỏa. Cây đâm chồi và nở hoa, vạn vật đều hứng khởi sinh sôi, loài người làm sao dửng dưng trước khí sắc quá mới mẻ của thiên nhiên đất

trời. Từ ngày lập quốc đến nay, xã hội Việt Nam vẫn chủ yếu là xã hội nông nghiệp, cuối Đông đầu Xuân là dịp nhà nông có chút cơ hội nhàn rỗi, nếu họ cùng vui vẻ tổ chức những nghi lễ đón Tết cũng là điều rất tự nhiên. Hãy quan sát cách sử dụng thời gian vào các cuộc vui chơi của từng cá nhân, từng gia đình và từng cộng đồng các dân tộc cũng đủ biết nhận thức và ứng xử văn hóa của họ đáng kính hay đáng xếp vào hàng ngược lại. Ai đó đã lợi dụng Tết nhất để thực hiện những ý định không trong sáng là chuyện của họ, còn dân tộc ta xưa nay vẫn ưu ái dành cho ngày Tết tất cả những gì tốt đẹp nhất không chỉ cho riêng mình, cho gia đình hay họ tộc của mình, còn cho cả cộng đồng rộng lớn nữa. Nói khác hơn, cũng tương tự như bao người khác, tôi rất kính trọng những tập tục đón Tết của tổ tiên.

Theo ông, văn hóa đón Tết của người Việt xưa và nay có gì khác nhau không? Điều gì trong phong tục đón Tết của người Việt nên gìn giữ và điều gì nên đẩy lùi?

Hầu như mọi phong tục tập quán đón Tết của tổ tiên ta vẫn được hậu thế bảo lưu và điều này chứng tỏ sức sống tự thân mãnh liệt của hệ thống phong tục, tập quán đón Tết. Tuy không hề có quy định cụ thể nào nhưng thế hệ nào cũng tham gia vào quá trình làm thay đổi một vài khía cạnh của phong tục, tập quán đón Tết. Những tập tục như buộc phải có mặt tại nhà cha mẹ vào đúng giao thừa, kiêng tên kỵ tuổi với một số gia đình khi chúc Xuân, chọn và mời người tới xông đất cho gia đình, chọn giờ và chọn hướng xuất hành… dần dần phai nhạt; quy định cấm đốt pháo đã nhanh chóng trở thành một tập tục mới. Nhưng, sự khác biệt giữa Tết xưa với Tết nay nổi bật nhất vẫn là xưa chủ yếu là ăn Tết, nay chủ yếu là vui Tết và du ngoạn Tết.

Theo tôi, điều cần giữ của phong tục tập quán đón Tết là tính giản dị trong lễ nghi, nhưng giàu chất nhân văn trong ứng xử. Ai hoang phí là lỗi của họ. Ai không biết giữ mình trong khi vui xuân là lỗi của họ. Ai ích kỷ cũng là lỗi của họ… Tuy nhiên, số này không nhiều và họ đương nhiên bị xã hội cô lập và đó chính là hình phạt nặng nhất đối với họ.  

Ký ức ngày Tết nổi bật nhất thời thơ ấu của ông là gì? Có cái Tết nào trong cuộc đời để lại ấn tượng sâu sắc nhất đối với ông? Sau này việc đón Tết, ăn Tết, chơi Tết và tận hưởng ngày Tết… của ông có gì khác trước không?

Tuổi thơ của thế hệ chúng tôi đồng nhất ở chỗ gia đình ai cũng gặp khó khăn. Đời vẫn có câu rất chua chát là “No ba ngày Tết, ấm ba tháng Hè”. Tết đến mới được ăn no, nhưng cũng chỉ no trong ba ngày đầu năm. Mùa Đông lạnh cóng nhưng chẳng mấy ai may mắn có đủ áo ấm theo đúng nghĩa của từ này, đa số thiên hạ chỉ ấm trong ba tháng Hè nắng gắt.

Gia đình tôi nhiều đời là nhà giáo nên luôn ăn Tết theo tinh thần đạm bạc của nhà giáo. Tuy nhiên, món quà Tết lớn nhất của tổ tiên chúng tôi để lại là sách. Gia đình hiện nay của tôi cũng là gia đình nhà giáo và chúng tôi đang rất an vui với công việc tao nhã của mình. Về phần mình, tôi có một thói quen đã được hình thành và khẳng định từ mấy chục năn may là cứ đón giao thừa xong, tôi tới bàn làm việc, bất kể ngoài nhà và ngoài đường đang có trò vui gì. Ngày xưa có lúc tôi cứ ngồi làm việc mãi đến hết đêm 30 Tết. Nhưng sau này vì đã lớn tuổi, nhà tôi chỉ đồng ý cho tôi làm một lúc thôi. Chiều theo ý tốt của người bạn đời cũng là một cách vui Tết, đúng không? Chuyện ăn Tết thời thơ ấu của tôi cũng có lúc khá ly kỳ nên xin được kể vào dịp khác. Hiện nay, cách tổ chức ăn Tết của gia đình chúng tôi vẫn như xưa, chỉ có chút khác nho nhỏ là chúng tôi hay đi du lịch, trong nước và ngoài nước đều có. 

Ông đánh giá thế nào về cách ăn Tết, chơi Tết, nghỉ Tết, tặng quà Tết, lì xì Tết… của người Việt Nam hiện nay?

Những tập tục đón Tết của người Việt Nam hiện nay mà Men&Life vừa nêu, theo tôi đều rất tốt (miễn đừng cực đoan và đừng nỡ lòng lợi dụng). Ăn Tết thanh đạm ư? Rất tốt. Chơi Tết sao cho tao nhã ư? Rất tốt. Nghỉ Tết cho chừng mực ư? Rất tốt. Tặng quà Tết cho nhau ư? Rất tốt. Mối quan hệ giao tiếp tốt đẹp vẫn thường như thế đó thôi.

Lì xì Tết ư? Cũng rất tốt. Ai đó đã lợi dụng tục lì xì cho trẻ em để hối lộ người lớn là lỗi của họ. Còn nội thân tục lì xì lại rất hay, nếu có dịp tôi sẽ phân tích giá trị đáng kính của tục này. Tục lì xì bị không ít người lợi dụng nhưng Tết đến Xuân về, hãy rộng lượng bỏ qua và cầu mong họ sẽ tự biết sửa lỗi lầm.

Xu hướng của giới trẻ là đón Tết ở ngoài đường. Họ thích ra đường xem bắn pháo hoa hay các chương trình ca nhạc chào m mới. Đã có bao giờ ông từng đón Tết ở ngoài gia đình hay không ? Và ý kiến của ông về vấn đề này như thế nào?

Lớp trẻ bây giờ được phép thoải mái hơn, họ ra đường và tham gia những thú vui tao nhã trong dịp Tết. Tôi ủng hộ họ, miễn trước đó họ đã hoàn tất những nghi lễ quan trọng của gia đình. Tôi cũng từng đón Tết ngoài đường nhưng là đón bắt buộc bởi có quá nhiều năm các đài truyền hình yêu cầu tôi phát biểu để thu trực tiếp vào đúng giao thừa. Thu xong tôi về, đường xá chật ních bởi hàng vạn nam nữ thanh niên đi xem bắn pháo hoa, đi coi ca nhạc hoặc đến vui chơi ở một tụ điểm nào đó. Họ vui Tết khác với thế hệ chúng tôi nhưng sẽ thật sự có lỗi nếu bắt thế hệ sau trở thành bản sao của thế hệ đi trước. 

Với những người đang sống xa nhà nhưng không có điều kiện về quê nhà đón Tết, ông có điều gì chia sẻ với họ hay không?

Tôi cảm thông sâu sắc với hoàn cảnh của họ. Từ sâu thẳm đáy lòng, họ khao khát được về thăm gia đình và họ hàng, nói những lời chúc tốt đẹp với thân nhân nhưng hoàn cảnh khó khăn không cho phép họ thực hiện được. Đừng nói người Việt, tôi từng nghe một cô giáo người Mỹ làm việc tại Việt Nam nhưng không đủ tiền về Mỹ đón Giáng sinh và Tết Dương lịch. Cô ấy chia sẻ với tôi về hoàn cảnh của mình và nước mắt rưng rưng. Nhớ quê là vậy. Yêu quê là vậy.

Đáng quý trọng biết ngần nào khi nghe tin một số công ty và tổ chức giàu thiện tâm đã mua vé tàu xe về Tết cho nam nữ công nhân.

Khi nghĩ về tương lai dân tộc, ông khao khát một cái Tết trong mơ như thế nào?

Cuộc sống luôn luôn tự đặt cho tất cả chúng ta những thử thách với đủ mọi loại hình khác nhau nên dù trong tương lai, mức sống được nâng cao đến bao nhiêu, thử thách mới vẫn cứ xuất hiện và tồn tại. Điều quan trọng là phải tự biết điều chỉnh ước mơ của mình. Sinh thời, thân sinh của tôi cũng là bậc túc Nho, luôn trưng bày câu chữ Hán dưới đây ở nơi tôn nghiêm nhất trong nhà:

Tri túc tâm thường lạc Vô cầu phẩm tự cao

Nghĩa là:

Biết thế nào là đủ, lòng lúc nào cũng vui Không cầu cạnh gì ai, phẩm hạnh đã tự lớn lao rồi vậy

Ai biết dừng khi cần thiết phải dừng, đó là người luôn sống trong niềm an vui và ai biết nêu cao lòng tự trọng, không cúi đầu cầu cạnh gì ai, đó là người có phẩm chất cao quý.

Nếu có một người làm được như vậy, xã hội đã ngưỡng mộ và chí hướng thiện sẽ càng được bồi bổ. Nếu cả xã hội cùng làm được như vậy, không phải chỉ riêng ngày Tết, ngày nào cũng đẹp như mơ. 

Tiến sĩ có lời gửi gắm niềm hy vọng nào cho bạn đọc Men&Life nhân dịp Tết Mậu Tuất 2018 hay không?

Nhân dịp năm mới Mậu Tuất, xin cho phép tôi được chân thành gửi tới tập thể ban biên tập cùng cán bộ, nhân viên và đặc biệt là đông đảo độc giả yêu quý của Men&Life lời chúc sức khỏe dồi dào, hạnh phúc sung mãn và thành công tốt đẹp.

 Xin chân thành cảm ơn Tiến sĩ.

Men&Life